De gevolgen van een geanticipeerde uitkomst

The Unknown Known

(Errol Morris, 2013, 104 min.)

theunknownknown-rumsfeld

De  gerenommeerde documentairemaker Errol Morris duikt graag in de hoofden van gezaghebbende of controversiële mensen. Zo was de Amerikaanse oud-minister van Buitenlandse Zaken Robert. S. McNamara onderwerp in The Fog of War (2003) en deed de voormalig bewaardster van de Abu Ghraib-gevangenis Lynndie England haar verhaal in Standard Operating Procedure (2008). In The Unknown Known staat oud-secretaris van Defensie Donald Rumsfeld centraal, wiens beeld en verhaal geconstrueerd wordt aan de hand interviews over zijn talloze memo’s.  

Het onbekende bekende
De geheimzinnige titel van deze film is ontleend aan Rumsfelds uitspraken in 2002 over de dreiging die er vanuit Sadam Hoesseins regime en gelieerde terroristen uit zou gaan. ‘Maar er zijn ook “unknown knowns”,’ verklaart Rumsfeld in het begin van de film. ‘Dat wil zeggen, dingen die je dacht te weten, maar waarvan achteraf bleek dat je het niet wist.’ Vanwaar deze obsessie met Irak, vraag Morris. ‘Je blijft het “een obsessie” noemen antwoordt Rumsfeld. ‘Ik ben nu eenmaal een obsessief persoon,’ verklaart Morris. ‘Is dat zo? Nou ik niet. Ik ben koel en afgewogen,’ zegt de ondervraagde met een glimlach.

Sneeuwvlokjes
Om inzicht in te krijgen in de psyche van zijn subject, werpt Morris licht op Rumsfelds talloze memo’s, of sneeuwvlokjes zoals hij ze zelf noemt. Hij dicteerde in de zes jaar dat hij bij het Pentagon zat al 20.000, wat toch getuigt van enige obsessieve trekjes. In de film staan vooral de afwegingen om Irak binnen te vallen centraal, die verregaande consequenties hebben gehad en waarvan je de beslissing achteraf minder rationeel zou kunnen noemen. Rumsfelds voornaamste zorg was dat zijn voorstellingsvermogen tekort zou schieten met betrekking tot de Irakese dreiging. Een tweede Pearl Harbor moest vermeden worden en Rumsfeld wilde niet de geschiedenis in gaan als een passieve politicus. De paradox van zijn beleid, die hij zelf ook onderkent, bestond naar eigen zeggen uit het geloof in de onvermijdelijkheid van een conflict één van de belangrijkste oorzaken ervan kan worden. Plus dat wanneer je vrede wilt je voorbereid moet zijn op oorlog. ‘Maar kun je zo niet alles legitimeren,’ vraag Morris. Waarop Rumsfeld op typerende wijze antwoord: ‘Alle generalisaties zijn foutief, inclusief deze’.

Gedachtelabyrint 0d472f2-3.cached
De figuur Rumsfeld is een problematische omdat hij het achterste van zijn tong niet wil laten zien en een ander beeld van zichzelf wil presenteren dan uit de archiefbeelden blijkt. Het is echter zijn werkelijkheidsbeeld dat het meeste gedachtevoer oplevert en bovendien ook Morris voornaamste aandacht heeft. De kloof tussen Rumsfelds koele rationaliteit en (onbewuste) irrationaliteit dicht hij door een ogenschijnlijk logisch semantisch spel te spelen wat de werkelijkheid nog verder obfusceert. Maar ook Rumsfeld heeft zijn eigen rationele feilbaarheid moeten erkennen en belangrijke lessen geleerd. ‘Er gebeuren nu eenmaal dingen die niet zouden moeten gebeuren, maar de tijd zal leren of het een goede beslissing is geweest.’

Ideologie
De cultuurfilosoof Slavoj Zizek noemde Rumsfelds “unknown known” het werkterrein van de ideologie: de constellatie van aannames, waarden en ideeën die je op de werkelijkheid projecteert, oftewel dat waarvan je niet weet dat je ze als werkelijkheid veronderstelt. Het is een surplus aan ‘kennis’ dat niet direct voor jezelf toegankelijk is. Aan het einde van de film stelt Rumsfeld zelf dat zijn eerder uitleg van het begrip achterstevoren was. Hoe het ook zij, de in nevelen gehulde motivatie van Rumsfeld wordt er niet minder complex op, maar wordt zijn blik op de werkelijkheid wel duidelijker door deze documentaire. Zo beschouwd sluit The Unknown Known, prachtig aan op het Morris’ eerdere werk, dat niet alleen over specifieke personen met unieke werkelijkheidsbeelden gaat, maar ook over universele menselijke feilbaarheid.

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Filmrecensies en getagged met , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s