Een bezinnende blik op een spraakmakend middel

The Substance: Albert Hofmann’s lsd

(Martin Witz, 2011, 85 min.)

TheSubstance_06

Een fractie van een milligram en alles is anders. Op het moment dat de Zwitserse chemicus Albert Hofmann zo’n 80 jaar geleden bij toeval lsd ontdekte, wist hij dat met iets bijzonders te maken had. De uiterst hallucinogene werking van de stof zou in de jaren die volgden buiten de muren van het lab niet alleen voor diepe inzichten, maar ook voor grote problemen zorgen. Aan de hand van vele interviews met sleutelfiguren en een overvloed aan fraai archiefmateriaal, vertelt The Substance het verhaal van Hofmanns ‘probleemkind’, vanaf zijn geboorte tot nu.       

De uitvinder
Op 16 april 1943 stuitte de Zwitserse scheikundige Albert Hofmann in zijn zoektocht naar een medicijn voor de bloedsomloop, op een onbekende substantie. Nieuwsgierig als hij was, besloot hij het goedje, zij het in een ogenschijnlijk zeer lage dosering, op zichzelf uit te proberen. Echter bleek deze paar honderd microgram al een uiterst sterke dosis te zijn, want in de uren die volgden, zou hij een zowel verontrustende als wonderbaarlijke reis in zijn innerlijke wezen maken, wat zijn leven voorgoed zou veranderen. Lysergeenzuurdiethylamide, of kortweg lsd, zou in de jaren daarop in steeds grotere belangstelling komen te staan en een evenzo wervelende tocht maken door de westerse wereld van de jaren vijftig en zestig. Eenmaal buiten de wetenschappelijke context belandde het al snel op straat, waar het een geestelijke catalysator zou vormen voor onder andere kunstenaars, intellectuelen en de hippiebeweging. Als gevolg daarvan zou de gevestigde orde lsd echter als zondebok gebruiken en als bron voor alle sociale onrust beschouwen.

GospelSubstance1
Hoewel publieke figuren als Timothy Leary en Ken Kesey zich in deze periode actief inzetten om de ‘boodschap’ van lsd te verspreiden onder het Amerikaanse bevolking, leek de maatschappij zelf niet klaar voor een geestelijke omwenteling die zich met de snelheid van orkaan over het land leek te voltrekken. “Wanneer de stof eenmaal in de wereld is, heb je het niet meer onder controle”, besefte Hofmann zich. Hij en andere, meer wetenschappelijk georiënteerde pioniers zagen deze ontwikkeling met lede ogen aan. Duizenden, veelal jonge mensen, gingen vaak totaal onvoorbereid hun geest verkennen wat vaak uitliep op een onthutsende bad trip. Daarnaast waren het niet alleen kunstenaars, intellectuelen en hippies die met lsd experimenteerden, ook het leger, de C.I.A. en internationale geheime diensten onderzochten de werking van het middel, zij het op de potentie om menselijk gedrag te kunnen sturen. Hoewel enkele archiefbeelden in de film ervan getuigen dat dit tot hilarische taferelen kan leiden, had deze vorm van experimentatie ook een hele duistere kant, waarbij onwetende personen geestelijk werden gedeprogrammeerd, met alle verschrikkelijke gevolgen van dien. Zo beschouwd geeft de documentaire in zijn terugblik ook een aardig kijkje in de roerselen van de westerse collectieve ziel van destijds.

Natuur en cultuur
De geestverruimende ervaring die lsd kan bieden, is niet geheel eigen aan deze specifieke stof. Verwante chemische verbindingen zoals mescaline (peyote), psylocibine (paddo’s) en dimetyltryptamine (ayahuasca) werden al vele eeuwen geleden ontdekt in Zuid- en Midden-Amerika en worden daar al evenlang gebruikt om met het goddelijke in aanraking te komen. De westerse ontdekkingstocht van deze middelen komt in de documentaire ook zijdelings aan bod. Volgens de experts is het voornamelijk het gebrek aan een gedegen cultureel ingebedde gebruikersomgeving dat ervoor heeft gezorgd dat de gebruikers konden ontsporen en de substantie een slechte naam kreeg. De filmmaker lijkt met zijn film dan ook een pleidooi te houden voor een herbezinning op lsd en zachtjesaan een aanzet te geven voor een herinstitutionalisering. De transformationele potentie van het middel lijkt te groot om zomaar gecriminaliseerd te mogen worden, zoals in het verleden ten onrechte is gebeurd. Inmiddels zijn er echter al stappen in de goede richting genomen, want op verschillende plekken ter wereld mogen psychedelica worden gebruikt in specifieke settings, zoals bij stervensbegeleiding. Wellicht dat Hofmanns ‘probleemkind’ toch nog zal worden erkend als wonderkind?

Conclusie
The Substance is een overzichtelijke, informatieve en rijkelijk geïllustreerde documentaire die op een lichtvoetige en vermakelijke manier een toch wat beladen onderwerp belicht. Voor wie kennis wil nemen van de geschiedenis en de maatschappelijke impact van lsd is deze documentaire zeker een aanrader. De toon is een stuk ‘volwassener’ dan de sensatiezuchtige en clipachtige documentaires van zo’n twintig jaar geleden. Witz breekt met zijn film dan ook graag een lans voor een genuanceerder en contentieuzer beeld en beleid ten aanzien van geestverruimende middelen. De vraag die echter rest is de manier waarop het discours van de experts en voorstanders bekrachtigd kan worden. Met andere woorden, hoe zorgt men er in onze moderne samenleving voor dat de psychedelische ervaringsfeer ‘veilig’ wordt ingebed zodat deze voor alle geïnteresseerden te ervaren is? Desalniettemin is The Substance een bevlogen, geëngageerde en bij vlagen humoristische documentaire die je laat nadenken over de werking van de menselijke psyche en mate waarin wij momenteel vrij zijn om over onze eigen geest te kunnen beschikken.

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Filmrecensies en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s