Getouwtrek om oude meesters

The Art of The Steal
(Don Argott, 2009, 101 min.)

The Barnes Foundation werd begin jaren twintig opgericht door multimiljonair en kunstverzamelaar Dr. Albert Barnes. Zijn collectie bevat een breed scala aan post-impressionistische en meesterwerken van onder andere Picasso, Matisse en Van Gogh. Het is een educatieve instelling, gevestigd op een enorm landgoed in Meridon, een voorstad van Philadelphia. Tijdens zijn leven had Barnes veel vetes met de politieke en intellectuele elite van Philadelphia deed er alles aan om zijn geliefde kunst te tegen hen beschermen. In zijn testament liet hij vastleggen dat de kunstwerken nooit verplaatst zouden mogen worden, maar na zijn dood zou er langzaamaan een politieke en juridische strijd losbarsten om de zeggenschap over de collectie. The Art of The Steal gaat in op de manier waarop de ‘erfenis’ van Barnes is beheerd en de manier waar op zijn aloude aartvijanden uiteindelijk toch hun zin kregen.   

Verzamelaar
Dr. Albert Barnes was typisch een belichaming van de Amerikaanse droom: hij groeide op in een middenklassengezin, bokste letterlijk om zijn studie scheikunde te bekostigen en zou later een fortuin verdienen in de farmaceutische industrie. Door zijn verworven rijkdom kon hij zich toeleggen op dat wat hij het allerliefste deed: het verzamelen van moderne kunst. In het Parijs van de jaren tien en twintig raakte hij onder andere bevriend met kunstenaars als  Giorgio de Giricho, Henri Matisse en Pablo Picasso, waarvan hij veel werk zou aankopen. Zijn vooruitziende blik zou hem in economische opzicht dan ook zeker geen windeieren leggen. Zijn uiteindelijke collectie bevat zo’n 2500 objecten, waaronder 800 grote meesterwerken uit het post-impressionisme en het vroeg-modernisme, die een geschatte waarde hebben van zo’n 25 miljard dollar. Een astronomisch bedrag, maar een die desalniettemin verbleekt bij de kunsthistorische en artistieke waarde, hetgeen waar het de verzamelaar in eerste plaats allemaal om te doen was.

Cultuurindustrie
Vandaag de dag zijn kunst-musea voornamelijk grote cultuur-industriële bolwerken met enorme bezoekersaantallen en vaak een miljoenenomzet. Barnes fulmineerde fel tegen dit economisch gewin, wat in zijn ogen de zuivere esthetische ervaring compleet overschaduwde. Hij beschouwde The Philadelphia Museum of Art bijvoorbeeld als een poel des verderfs, waar blind consumentisme en snobisme hoogtij vierden. Zijn eigen stichting, The Barnes Foundation, die hij onderbracht in een nieuw statig pand in het rurale Meridon, had het doel een waar Shangri-La voor de schone kunsten te worden. De collectie zou openbaar zijn voor kunststudenten en slechts sporadisch voor het publiek. Het was een plek van artistieke bezinning en contemplatie, een die Matisse bijvoorbeeld zou betitelen als: “The only sane place tot see art in America.”

Haat en nijd
De collectie bleef natuurlijk niet onopgemerkt bij Barnes’ elitaire rivalen die geen enkel middel schuwden om hem in een kwaad daglicht te stellen. Via de pers hielpen zij verhalen de wereld in over belastingontduiking en probeerden ze hem steeds voor de rechter te slepen. Na Barnes’ plotselinge dood door een verkeerongeval in 1951 zou de strijd om het zeggenschap steeds meer verhit raken. De wijlen miljonair bleef tijdens zijn leven kinderloos en het beheer van de collectie zou uiteindelijk belanden bij Lincoln University, een relatief arme onderwijsinstelling met overwegend gekleurde studenten. Hier was het de jonge ambitieuze Richard Glanton die een compleet ander beleid ging voeren dan aanvankelijk de bedoeling leek te zijn en wat vele oud-studenten van Barnes tegen de borst stuitte. Om de renovatie van het gebouw te kunnen bekostigen besloot Glanton een deel van de collectie op wereldtournee te nemen. De eerste barsten in het oorspronkelijke testament waren daarmee een feit. Naarmate de film vordert en de juridische wirwar alsmaar groter wordt, begin je als kijker te begrijpen dat de oorspronkelijk wens van Barnes als een zeepbel uit elkaar spat.

Balans
The Art of The Steal is een onderhoudende documentaire waarin het verhaal op een treffende manier wordt verteld. De film kent door de montage en de vele interviews weinig momenten van rust en het gebruik van rockmuziek zorgt voor een frisse noot bij een onderwerp als deze. Argott is erin geslaagd om de hele kwestie op gelaagde wijze te presenteren en door het aantal wendingen blijft de film vanaf het begin tot het einde boeien. Een groot pluspunt is dat de cruciale ontwikkelingen in het juridische strijdperk zijn gevolgd, evenals de reacties en de ontsteltenis van de verliezende ‘erfgenamen’. Jammer is het echter wel dat de filmmaker de in zijn optiek onterechte winnaars niet voor de camera krijgt. Als kijker worden wij dan ook impliciet aangespoord om ons alleen met de mondige vrienden van Barnes te identificeren. Dit verklaart deels ook de keuze van de onevenwichtige, officiële beschrijving van de film als “de grootste kunstroof in de geschiedenis”. Deze eenzijdige belichting van de zaak levert in verhaaltechnisch opzicht weliswaar een interessante film op, maar het overschaduwt tegelijkertijd iedere nuance in de gehele kwestie. De grijstinten in het hele verhaal worden vooral geschetst door Richard Glanton, die de collectie aan de hele wereld wilde tonen en geen enkele spijt lijkt te hebben ten aanzien van Barnes’ testament. De uiteindelijke en meer fundamentele vraag die aan het gehele ‘debacle’ ten grondslag ligt, is in welke mate het testament van Barnes is geschonden en op welke manier zijn wens toch niet, zij het op ironische wijze, in vervulling is gegaan. Heeft de uiteindelijke verhuizing van de collectie en de publiciteit er bijvoorbeeld ook niet voor gezorgd dat miljoenen bezoekers de meesterwerken hebben kunnen aanschouwen en daardoor misschien zelfs betere mensen zijn geworden? De grootste vraag is echter wat de verzamelaar zelf zou hebben gewild als hij nu nog in leven zou zijn.

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Filmrecensies en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s