Het belang van documentatie

A Film Unfinished (Shikat Haarchion)
(Yael Hersonski, 88 min. 2010)

Tien jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog ontdekten Duitse archivarissen in een bos een bunker met daarin meer dan duizend filmrollen. Daartussen bevond zich “Het Getto”, een film waarin de meest uiteenlopende aspecten van het leven in het getto van Warschau zijn te zien. Later zouden filmhistorici achterhalen dat deze film een ruwe versie was van wat de langste Nazipropagandafilm ooit had moeten worden. De beelden zouden jarenlang beschouwd worden als een waarachtige weergave totdat werd ontdekt dat de film ook een aantal geënsceneerde delen bevatte die dit document in een ander licht zou plaatsen. In A film Unfinished onderzoekt Heronski het ontstaan van “Het Getto” en probeert de vraag te beantwoorden waarom de Nazi’s deze film wilden maken. Het is een documentaire over de mensen voor en achter de camera ten tijden van de opnames, de waaromvraag en het belang van documentatie.

Dagboek
Één man kan als de sleutelfiguur worden beschouwd in de manier waarop het mysterie rondom “Het Getto” zou worden ontrafeld. Adam Czerniakow was in 1942 voorzitter van de Joodse raad in het getto en schreef negen dagboeken waarin hij het productieproces van de film beschreef. Zijn rol in het geheel zou hij omschrijven als “een acteur die zichzelf speelt, onzeker hoe zijn rol zal eindigen.” Deze dagboeken vormen in de documentaire het belangrijkste kader waarbinnen “Het Getto” wordt geduid: des te meer omdat zij de vaak kunstmatige, vervormde wereld beschrijven die de Nazi’s hadden gecreëerd. Heronski wisselt de oude, veelal door de tand des tijds aangetaste zwart-witbeelden af met in voice-over enkele dagboekfragmenten van Czerniakov. Het is dit samenspel van woord en beeld dat de documentatiewaarde voelbaar maakt van zowel de film als de dagboeken. De beelden worden door de kennis van de enscenering ineens dubbelzinnig waardoor er een hoop vragen worden opgeroepen; vragen die de filmmaker expliciet stelt in de film.

Getuigen
Om tot een antwoord op de prangende waaromvraag te komen, verkent Hersonski naast de historische documenten ook ooggetuigenverslagen van diverse overlevenden. In een donkere filmzaal kijken enkele inmiddels hoogbejaarde mannen en vrouwen naar de filmbeelden. Ze speuren naar bekenden en hebben het gevoel alsof hun moeder zomaar op het witte scherm kan opduiken. Soms sluiten zij hun ogen voor de beelden en de herinneringen die deze oproepen. Hun beschrijvingen bij de verschillende scènes hebben niet alleen een belangrijke historische, beschrijvende waarde, maar geven de kijker tevens een directe lijn naar de gebeurtenissen zelf. Het geeft een goed inzicht in de menselijke verhoudingen en de grote contrasten in het Warschause getto van 1942. De persoonlijke belichaamde belevingen van de getuigen in de zaal maken de beelden van “Het Getto” persoonlijker en bovendien menselijker.

Wist
Een derde belangrijke bron die deze onvoltooide film duidt, is een van de makers, wiens identiteit pas in de jaren zestig achterhaald kon worden. Willy Wist was cameraman en moest in 1942 in opdracht van hooggeplaatste Nazi’s dertig dagen lang het Warschause getto vastleggen. Hij filmde straathandel, overbevolkte huizen en daarnaast een aantal geënsceneerde scènes die de verschillen tussen de rijke en arme Joden uitvergrootten. Hoewel de motieven voor de enscenering afgeleid kunnen worden uit het antisemitisme binnen de Nazi-ideologie, blijven de exacte beweegredenen om alle aspecten van het gettoleven te documenteren onbekender. Wist stelt zelf dat hij waarschijnlijk het ‘volkskarakter’ van de Joden moest vastleggen en dat de film waarschijnlijk ook bedoeld was om te laten zien dat de leefomstandigheden redelijk waren. De Nazi’s probeerden via enscenering de Joden neer te zetten als asociaal en egocentrisch. De rijken zouden zich niet bekommeren om de armen en alleen maar uit eigenbelang handelen. Zoals een ooggetuige in de film opmerkt, waren de contrasten in het getto groot maar dit kwam echter alleen omdat de Nazi’s deze paradox zelf hadden gecreëerd.

Het kwaad
In A Film Unfinished geeft Wist de kant van de Nazi’s een stem, maar deze vriendelijk ogende oude man lijkt zelf ook prooi te zijn geworden van de omstandigheden waarin hij zich destijds bevond. Hersonski brengt hem niet frontaal en herkenbaar in beeld maar varieert sterk gestileerde close-ups van zijn bril of mond met shots waarin wij hem van de zijkant zien en zijn verhaal  vertelt aan een interviewer. Deze manier van filmen kan als een bewuste keuze van de filmmaker beschouwd worden om de kijker te belemmeren Wist direct met het kwaad van de Nazi’s gelijk te stellen. Dit zou een te gemakkelijke weg zijn die nergens heen leidt, omdat het op geen enkele wijze bijdraagt aan de beantwoording van de waaromvraag, of de vele andere vragen die de film oproept. Hier en daar lijken er gaten in Wists geheugen te bestaan, maar met behulp van documenten krijgen zijn herinneringen – net als bij de Joodse ooggetuigen –  steeds meer vorm. Destijds was Wist naar eigen zeggen niet op de hoogte van het lot dat de inwoners te wachten stond. Hoewel het in het getto af en toe gonsde van de geruchten over deportatie, zag Wist op de schaarse contactmomenten die hij had, vooral mensen die nog vol hoop waren.

Documentatie
Terugkijkend, wetend wat er na de opnames met de bewoners is gebeurd, maakt “Het Getto” een oorlogsdocument van onschatbare waarde. Zowel de directe weergave van de erbarmelijke leefomstandigheden als ook de propagandistische kant van de geënsceneerde scènes geven inzicht in de contrasten van het getto en de intenties van de Nazi’s. Met A Film Unfinished slaagt Heronski erin om het oude materiaal nieuw leven in te blazen en daarmee de sporen van de geschiedenis weer even te laten resoneren in het heden. Dit niet alleen doordat zij de ontdekking van de verscheidene ensceneringen belicht, maar vooral ook door de mens zelf te benadrukken. De ooggetuigen die in de zaal meekijken, het interview met Wist, de dagboekfragmenten van Czerniakov en het uitlichten van bewoners via stills zorgen ervoor dat je de film in eerste instantie lichamelijk ervaart. Je wordt als kijker gedwongen om je op gronden van je mens-zijn te verhouden tot de situatie in het getto destijds. In dit opzicht levert deze film een bijdrage aan het verder blootleggen van deze zwarte bladzijden in de geschiedenis. De spanning die aan de onuitdrukbare verschrikkingen van de Jodenvervolging kleeft, blijft bestaan zorgt ervoor dat het belang van historisch onderzoek, op grond van onze humaniteit, ervaren wordt. Gelukkig is deze documentaire in die zin, net als “Het Getto”, onaf.

Advertenties

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Filmrecensies en getagged met , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s