De kloof tussen omstandigheid en keuze

Zwarte Soldaten: Nederlanders in de Waffen-SS
(Joost Seelen, 2011, 48 min.)

Het valt niet mee om in een film van 48 minuten een genuanceerd beeld te geven van de mensen die ‘fout’ waren in de oorlog. In eerste instantie ging het documentairemaker Joost Seelen daar ook niet zozeer om. Met Zwarte Soldaten wilde hij een heldere film maken over de achtergronden van zes oud-Waffen-SS’ers. “Zelf zijn een aantal van deze personen totaal niet genuanceerd, dat moet je dan ook zo tonen.” In de documentaire krijgen wij een inkijkje in het verleden en de ervaringen van deze inmiddels hoogbejaarde mannen. Een zucht naar avontuur, armoede, kameraadschap en onwetendheid waren voor hen de belangrijkste redenen om zich aan te sluiten bij de Waffen-SS. De gevolgen van deze keuze zouden zij nooit helemaal kunnen overzien.

Naiëve tieners
Toen de oorlog uitbrak waren Jan, Klaas, Kornelis, Theo, Willem en Kris gemiddeld 16 jaar oud. Zij hadden naar eigen zeggen veelal geen idee wat de Waffen-SS precies voor organisatie was en wisten niet wat zij zich op de hals zouden halen toen zij lid werden.  Jan viel bijvoorbeeld als een blok voor het uniform, de liederen die werden gezongen en het kameraadschap: “Ik dacht nergens bij na, ik stap overal maar zo in (…) Je weet niet beter.” De anderen vertellen een soortgelijk verhaal. Desalniettemin zouden de heren volledig verantwoordelijk worden gehouden voor hun daden en werden zij direct na de oorlog allemaal veroordeeld.

Het kwaad
Van de geïnterviewden is het Klaas die nog het meest onthutsende beeld schets en het wijdverbreide kwaad van toen weerspiegelt. Hij vertelt zonder enige vorm van berouw of distantie hoe hij destijds met een ploertendoder Joden in elkaar sloeg. Hoewel hij soms werd opgehitst, lijkt hij zich geen moment, zelfs nu niet, te beseffen wat voor leed hij heeft veroorzaakt. “Dat werkt automatisch, daar verander je niks aan”, is naar zijn zeggen de reden. De haat naar joden zit bij sommige van deze oude heren zelfs nu nog verbazingwekkend diep. Het zijn deze schaarse momenten in Zwarte Soldaten waarin het verleden resoneert en wij een glimp opvangen van het kwaad dat in de oorlogsjaren zo alomtegenwoordig was. Misschien dat Klaas’ denkbeelden een weerspiegeling zijn van het sociaal-darwinisme dat destijds werd uitgedragen in de Nazi-ideologie. ‘Misschien’, want Seelen vraagt er jammergenoeg niet ver genoeg door om tot de kern door te dringen. Het is dan ook punt dat de film op dit weinig nieuws laat zien. De interviews worden afgewisseld met illustratieve archiefbeelden uit de oorlogsjaren en worden begeleid door opvallend dramatische muziek waarmee Seelen de interviews inkadert. Hier en daar komen deuitspraken van de heren ietwat te dik aangezet over en lijkt dit Seelens doel – de heren hun verhaal te laten doen – in de weg te gaan staan. De muziek en de montage (de afwisseling van de interviews met de archiefbeelden) maken het standpunt van Seelen impliciet duidelijk. Dit en het feit dat de heren destijds tieners waren en geen doorgewinterde nazi-ideologen, zijn waarschijnlijk de voornaamste punten geweest waardoor de film de afgelopen weken weinig stof heeft doen opwaaien.

Onvrede
De researchers Cees Klein en Stijn Reurs die aan de film meewerkten, wilden zich distantiëren van het beeld dat Seelen van deze oude heren schetst. Zij hoopten op een verfrissende kijk op de materie waarmee de oude dichtomie tussen goed en fout werd uitgedaagd: een film die de complexiteit van de mens en de vele grijstinten van de oorlogsrealiteit zouden laten zien.

“De geïnterviewden waren frontsoldaten en de Jodenvervolging was maar een klein onderdeel van hun verhaal. Toch worden zij hierover voornamelijk ondervraagd. Wij proberen hier afstand van te nemen en inzichtelijk te maken waarom deze mensen tot een bepaalde keuze zijn gekomen. Het is niet eenvoudig om met zes hoofdpersonen uit ruim twintig uur beeldmateriaal een genuanceerd beeld naar voren te brengen. Maar ik denk dat hij (Seelen) goud in handen heeft, en genoegen neemt met zilver.” 

Seelen reageerde hierop:

De documentaire is mijn verhaal, mijn kind, het beeld dat ik geschapen heb. (…) Ik vind dat je niet naar de Tweede Wereldoorlog kunt kijken zonder de Jodenvervolging, vanwege het ultieme kwaad dat daar is geschied. Het is onlosmakelijk met elkaar verbonden.” [1]

Fascinatie voor nazi’s
Hoewel de werkelijkheid van de Tweede Wereldoorlog en de sociaal-psychologische kant van het fascisme en de Jodenvervolging (c.q. het kwaad) complex is en al vele jaren grondig wordt bestudeerd, blijft het lastig om in het huidige medialandschap in drie kwartier een genuanceerd beeld van de mens te schetsen (of de ongenuanceerdheid te tonen). Het moet toch vooral een vermakelijke of spannende film worden: ook wanneer je samenwerkt met de publieke omroep. Het is dan ook voor alle geïnteresseerde Nederlanders te hopen dat Seelen en de onderzoekers een mogelijkheid zien om al het ruwe materiaal van de film beschikbaar te maken. Misschien dat daaruit een ietwat genuanceerder beeld van deze personen naar voren komt en dat er misschien ook andere verhalen verteld kunnen worden. De fascinatie voor “de grootste misdaad aller tijden”, zoals Kornelis de Jodenvervolging noemt, en de aantrekkingskracht die het nazisme destijds op velen had, zal ook in de generaties van na de oorlog blijven bestaan. Dit ook vooral omdat fenomenen als groepsdruk, machtsmisbruik, discriminatie en geweld nog altijd aan de orde van de dag zijn. Om daarvan getuige te zijn hoef je alleen maar de televisie aan te zetten, het waarom begrijpen is een heel ander verhaal.

De gehele documentaire is online te bekijken


[1] Berend Jan Bockting “Ik, de SS’er” in V – deVolkskrant, 2 mei 2011, p2-4.

Advertenties

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Filmrecensies en getagged met , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s