Inzicht in de documentaire-ervaring

Documentary Time: Film and Phenomenology

(Malin Wahlberg, 2008 – University of Minnesota Press, 192 pag.)

In haar diepgravende onderzoek naar de kijkervaring bij documentairefilms, breekt de Zweedse film-wetenschapper Malin Wahlberg een lans voor de fenomenologie: een onderzoeksrichting die lange tijd uit zwang is geweest. Door de complexe relatie tussen het filmbeeld en de menselijke tijdservaring te ontwarren, en de manier waarop de affectieve en lichamelijke indrukken zich tot film verhouden, weet zij op een frisse manier voelbaar te maken hoe wij ons gevoelsmatig verhouden tot de wereld die is vastgelegd. Het boek biedt daarmee voor filmstudenten een interessante aanvulling op meer dominante onderzoeksgebieden zoals cognitiewetenschap of de narratologie.

In de woorden van haar grondlegger Edmund Husserl bestudeert de fenomenologie de werkelijkheid “zoals deze voor ons verschijnt”. Door de werkelijkheid slechts te aanschouwen, kunnen wij zonder voorkennis de dingen ‘in zichzelf’ begrijpen. Begrippen als ‘verschijnen’ en ‘de dingen in zichzelf’ zijn voor de maar moeilijk te bevatten en geven deze discipline een ietwat mysterieuze sfeer mee. Met het oog op films lijkt de fenomenologische benadering al gauw te verzanden in uiterst subjectieve uitspraken over hoe ‘schokkend’ of ‘ontroerend’ een film was en biedt daarmee weinig aanknopingspunten voor wetenschappelijk onderzoek. De crux is dan ook een theoretisch kader te scheppen die deze affectieve kant – die wij als mens allemaal kunnen ervaren – beter kan duiden. Voor de documentairefilm is dit van belang omdat dit deze beelden zich verhouden tot ons collectieve geheugen en de geschiedschrijving.

Wahlberg tracht hier met haar zogenaamde semiotische fenomenologie een bijdrage aan te leveren. Hierbij wordt weliswaar op tegenstrijdige wijze de menselijke tijdservaring beschreven in taal, maar dit is mogelijk omdat ieder mens in staat is om soortgelijke ervaringen te hebben. Door taal zijn wij in staat om onze positieve en negatieve gevoelens te analyseren en te communiceren. Documentary Time: Film and Phenomenology is tevens een intensief onderzoek naar de context en uitgangspunten van een aantal filmtheoretici en filosofen die verwant zijn aan de semiotiek en de fenomenologie. De werken en inzichten van onder andere André Bazin, Dominique Janicaud, Vivian Sobschack, Erving Goffman, Paul Ricoeur, Maurice Merleau-Ponty, Jean-Paul Sartre, Henri Bergson en Martin Heidegger passeren de revue.

Een begrip dat zij in haar boek centraal stelt is spoor (trace), wat verwijst naar de materiële en existentiële (belichaamde) betekenis van het filmbeeld als afdruk. Om een eigen voorbeeld te gebruiken, de beelden van de twee gekaapte vliegtuigen die zich op 11-09-01 door de Twin Towers boorden, staan in ons collectieve geheugen gegrift. Deze beelden hebben niet alleen in indexicale, aanwijzende functie (het feit dat de gebeurtenis plaatsvond) maar behelzen ook de manier waarop wij ons gevoelsmatig verhouden tot deze gebeurtenis. Dit spoor is verbonden met ons geheugen en onze verbeelding. De documentairefilm omvat daarbij een specifieke relatie tussen de zintuigelijke ervaring die de beelden kunnen veroorzaken en de historische wereld waarnaar die verwijst.

In dit licht wordt ook de relatie van de filmmaker tot zijn onderwerp en de presentatie van historische gebeurtenissen duidelijk. Documentaires zijn volgens Wahlberg veelal op gecompliceerde wijze samengesteld uit beeldende vertellingen, representaties van tijd en het ondernemen van sociaal historische zoektocht. De manier waarop de opnames in de uiteindelijke film de kijkervaring sturen en ons anders laten kijken naar de wereld, is daarbij van groot belang. Een belangrijke verdienste van haar onderzoek is dat Wahlberg wijst op de veranderingen die zich hebben voorgedaan of mogelijk zijn in de documentairefilm. Veel eigentijdse documentaires maken gebruik van bijvoorbeeld animaties, dagboekfragmenten of dramatisering die de traditionele opnamefunctie van film (een stukje werkelijkheid vastleggen) ondermijnen. Deze experimentele vormen dagen ons op een affectieve manier uit om ons op een andere manier te verhouden tot de het verleden dan die wij gewend zijn. Deze vormen kunnen de kijker laten reflecteren op het mediërende processen van film en een beroep doen op onze verbeeldingskracht. Dit is nodig om de historische ervaring van betekenis te voorzien. In haar onderzoek reikt Wahlberg een aantal conceptuele middelen aan om grip te krijgen op de uitdrukkings- en aantrekkingskracht van de documentairefilm.

Hoewel Wahlberg de werking van begrippen als ‘spoor’, ‘index’, ‘aura’ en ‘het nog niet nu’ waarnaar een opname naar kan verwijzen, probeert te illustreren aan de hand van een aantal case studies, blijft het als lezer erg lastig een voorstelling te maken van wat zij precies bedoelt met het oog op de de gevoelswereld van de kijker. Desalniettemin zet Wahlberg naar mijn mening een belangrijke stap voorwaarts in het herformuleren en inzetten van het fenomenologische begrippenapparaat in de filmwetenschappen. Door deze herwaardering van de affectieve dimensie maakt zij de spanning goed voelbaar tussen taal en ervaring, de bewijsstatus van filmbeelden en het creëren van betekenis via verhalen. Door deze hoge mate van abstractie biedt dit boek voor filmwetenschappers en filosofen genoeg stof tot nadenken, maar voor de leek zou wellicht een documentaire zelf deze complexe relatie tussen film en tijd inzichtelijk en voelbaar kunnen maken.

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Literatuur over film en getagged met , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s