Tussen traditie en vernieuwing

De Japanse cinema in verhouding tot het Westen

Download als PDF-file.

Inleiding

Toen in 1897 de eerste camera geïmporteerd werd in Japan, begon de filmproductie van een land dat een zeer eigenzinnige cinema zou ontwikkelen. Door de eeuwenlange politiek van isolationisme had Japan zich een zeer eigen nationalistische cultuur ontwikkeld waarin traditionaliteit, plichtsbesef en vakkundigheid zeer hoog werden gewaardeerd. Doordat het land zich langzaamaan openstelde naar de Westerse cultuur en zich via de import van wetenschappelijke kennis en technologie trachtte te moderniseren, werd er een cultureel proces in gang gezet waarin de Westerse cultuur zich met de Oosterse zou gaan vermengen. Dit proces heeft ook zijn sporen nagelaten in de ontwikkeling van de Japanse cinema.

In dit essay zal ik proberen een antwoord te vinden op de vraag; wat is nu uniek en karakteristiek te noemen aan de Japanse cinema en hoe verhoudt deze zich tot de Westerse cinema? Hierbij zal ik voornamelijk stilstaan bij de cinematografie en de wijze waarop de narratie verloopt. Hiernaast is de vraag in hoeverre begrip van de bredere culturele Japanse context van belang is voor het begrijpen van de Japanse cinema van belang. Met deze tweede vraag tracht  ik een beeld te krijgen van de fundamentelere culturele situatie in Japan. Ik heb mij in dit essay beperkt tot de periode vanaf het einde van de 19e eeuw tot ca. aan WO II, omdat naar mijn mening in deze beginperiode de contrasten tussen de Japanse en de Westerse cinema het grootst waren.

Historische context en ontwikkelingen

Op de Amerikaanse filmindustrie na was de nationale filmindustrie van Japan één van de weinigen die relatief stabiel waren op de wereldmarkt. De binnenlandse markt werd niet gedomineerd door geïmporteerde Amerikaanse films, wat een unicum was in de vooroorlogse periode. Na de aardbeving in Tokyo in 1923 vond in de wederopbouwperiode een enorme groei en expansie plaats. De twee grootste filmstudio’s waren van het begin af aan al verticaal geïntegreerd, wat zorgde voor een goede concurrentiepositie ten aanzien van de Amerikaanse markt, omdat het volledige controle had over de vertoning van Amerikaanse geïmporteerde films (Thompson: 186). In 1928 produceerde Japan de meeste films ter wereld (met zo’n 600 tot 800 titels per jaar). Door het succes van een aantal Japanse regisseurs ontstond er een sfeer van creativiteit en vrijheid doordat de studio’s er met een zogenaamd kadersysteem werkten, en niet zoals in Hollywood met een producentsysteem. Regisseurs werden aangemoedigd een eigen stijl te ontwikkelen en zich te specialiseren in bepaalde genres (248). Dit leidde in de jaren dertig tot experimenten met camera- , montage en narratieve technieken die tot dan toe nergens in de westerse cinema te vinden waren.

Na WO I zorgden de geïmporteerde films uit de Verenigde Staten er langzaam voor dat de continuity-stijl en snelle montage werd overgenomen uit Hollywood. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg de Westerse cultuur meer invloed doordat de geallieerden een einde maakten aan de zogenaamde zaibatsu-cultuur (waarbij de macht in handen lag van grote conglomeraten die door families werden gerund). Er kwam een grondwet, vrouwen kregen stemrecht en er werden nieuwe wetten ten aanzien van het huwelijk en erfenis van kracht. Hiermee trachtte Amerika Japan onder andere tot een bolwerk van democratie en kapitalisme te vormen dat een tegenwicht moest bieden aan de communistische dreiging van China. Films met democratische thema’s als vrouwenrechten, maar ook een vrijere seksuele expliciteit werden toegejuicht (twee dingen die in Japan tot dan toe streng verboden waren) (393).

De invloed van het theater op de Japanse film

Voordat film haar intrede deed, was het theater de belangrijkste vorm van kunst en ook van vermaak. De verschillende Japanse theatertradities zijn dan ook enorm belangrijk geweest in de ontwikkeling van de film; zowel op het niveau van acteren als op de wijze waarop de narratie plaatsvond. Daarnaast is het zo dat het theater als medium op een andere manier gerecipieerd werd dan in het Westen.

De twee grootste genres in de film waren de zogenaamde jidai-geki (historische periode film) dat ontleend was aan het kabuki-theater, en de gendai-geki (de eigentijdse film) dat voortgekomen was uit de tradities van het shimpa-theater (het 19e eeuwse theater).  Films hadden ongeveer dezelfde duur als theaterstukken (ca. 5 uur). Toch werden in de begindagen de filmvertoningen als een tegenpool van het traditionele theater beschouwd; waarschijnlijk doordat mensen nog niet gewend waren aan het nieuwe medium.

Komatsu Hiroshi merkt een belangrijk verschil op in de narratieve vormen tussen de Japanse en Westerse vroege film tot  1914/1915. In de Westerse cinema bevindt de narratie zich in  een zogenaamde illusionistische modus waarin de narratie van een filmverhaal in een zelfvoorzienende wijze plaatsvindt (230). De Japanse narratieve modus was niet zelfvoorzienend, de films werden begeleid door een benshi (of katsuben) die commentaar gaf bij de beelden (dit fenomeen stamde ook uit de tijd van het theater). In de periode van modernisatie waarin Japan Westerse kennis en technologie importeerde, bleef de Westerse en de Japanse manier van representatie in de kunsten strikt gescheiden. Doordat de filmtechnologie vrijwel overal ter wereld tegelijkertijd zijn intrede deed en qua technische aard hetzelfde was zo, stelt Hiroshi, bestaat er alleen een verschil in filmgenre dat voortgekomen is uit respectievelijk de Westerse en Oosterse tradities.

In de vroege kabukifilm was de vorm van representatie van de acteurs of het toneelapparatus belangrijker dan de narratieve structuur. Hierdoor schuilde de fictionele kwaliteit in het object dat betekenis kreeg door de film zelf en tegelijkertijd zat de non-fictionele kwaliteit in het proces waarmee de cinema (de cinematografische situatie in de bioscoopzaal) betekenis creëerde (235). De geloofwaardigheid die een narratieve film moet hebben, geldt niet in die mate voor een kabukifilm omdat de representationele modus vrijwel niet afhangt van het verhaal. Wat er toe deed was dat het publiek bewust was (of werd gemaakt) van het feit dat er een podium was. Dit laatste is mijns inziens een fundamenteel andere houding of benadering dan de Westerse, die eerder het medium transparant trachtte te maken voor het oog van de kijker.

De Japanse vroege fictionele film was beduidend anders dan de Europese of Amerikaanse, die een meer illusionistisch drama probeerden te maken. In Japan ging het bij drama om het feit dat het publiek al van te voren de plot van het stuk kende. De films werkten niet voor zichzelf de narratie uit; de betekenis kwam altijd van buiten de wereld van de film zelf, waardoor de Westerse conceptie van fictie op een afstand bleef. De benshi had dan ook een sleutelrol in de interpretatie van de film. Pas met de komst van de zogenaamde achtervolgingsfilm (chase film) en de geluidsfilm ontstond er langzaam een breuk in deze traditie. Hiermee ontstond tegelijkertijd ook het conflict tussen de verwesterlijking van de Japanse cinema en de gebruikelijke traditionele modus. Het verschil met de Westerse film hing erg veel af van het genre. De komedie verschilde niet erg veel maar de tragedie des te meer omdat deze zijn oorsprong vond in het theater dat een ander, namelijk meer theatraal discours hanteerde (254).

Het publiek ervoer de benshi als een narratieve praktijk die volkomen thuishoorde bij de Japanse traditie. Anderson typeert deze vertelpraktijk naast de film als een mengvorm van orale verteltraditie en visuele media (261). De mengeling van diverse media heeft een rijke geschiedenis in de Japanse kunsten. In de vroege figuratieve kunst bestonden er al  afbeeldingen met teksten erbij (de zogenaamde etoki). Het verwijst naar de oudere traditie waarbij een verteller praat bij plaatjes. Het verhaal wordt uitgebeeld door een verteller, de verschillende karakters worden uitgebeeld in plaatjes. (263)

Ook zijn er bijzonderheden waar te nemen op het niveau van de stijl. David Bordwell probeert in zijn artikel A cinema of flourishes aan te tonen dat er een tendens in de Japanse film bestond, waarin de stilistische technieken die werden toegepast, op een andere manier werden ingezet dan in een standaard Hollywoodfilm uit de jaren twintig en dertig. Het belangrijkste hierbij is, zo stelt hij, dat het gebruik hiervan gemotiveerd wordt op een andere manier. Een technisch stijlmiddel als Fast motion kan bijvoorbeeld gebruikt worden voor komisch effect, of voor het versnellen van een gevaarlijke stunt. Een whip pan kan bijvoorbeeld scènes met elkaar verbinden. De functies die zij binnen de Japanse cinema hebben, hebben een prominentere rol in de filmstijl dan in de Europese of in de Hollywoodfilm (330). Bordwell onderscheidt naast de denotatieve, de thematische en de expressieve functie van filmstijl nog een vierde functie, namelijk de ornamentale of decoratieve functie van stijl. Deze laatste functie is prominent aanwezig in de Japanse film. Hierbij wordt de stroming van de narratie gekanaliseerd, of een expressieve kwaliteit gebruikt als een gelegenheid om perceptuele kwaliteiten of patronen te vertonen (331). Volgens Bordwell is deze functie vanuit kunsthistorisch perspectief belangrijk geweest voor onze cognitieve en perceptuele vermogens. De decoratieve stijlfunctie doet een eigenaardigheid van een kenmerk of proces oplichten (een aspect van het medium vervult zo een functie in zichzelf doordat het de aandacht op zichzelf vestigt)(333). Deze functie overtreft zo de overige functies.

Daar waar Hollywood eerder kiest voor picturale eenvoud en orde (bijvoorbeeld in het linken van materiaal tussen scènes en shots), waarbij de aandacht meer komt te liggen op de narratieve stroom, neigt haar Japanse tegenhanger meer naar het behandelen van het voorgaande als een simpelere basisstructuur waarop complexere variaties trapsgewijs uiteengezet kunnen worden. Hij merkt hierbij wel op dat het gebruik  van dit soort technieken zeer snel weer als conventioneel kunnen worden waargenomen door het publiek. Voor deze meer ludieke benadering van de filmkunst dient de kijker tevens een kenner te zijn van de filmconventies en een voorliefde te hebben voor de virtuositeit van de filmmaker. (341-342)

Japanse poëzie en schilderkunst hadden de neiging om kunst te benaderen als een kwestie van technische bekwaamheid en inventiviteit. Hierbij merkt Bordwell wel op dat de cinema in Japan voornamelijk moet worden opgevat als een voortvloeisel uit de bredere maatschappelijke tendens om te moderniseren en te verwesteren, en niet uit een hang naar een oude picturale traditie. Het merendeel van de cinema in deze periode moet niet worden gezien als een product van oude tradities; het is in eerste instantie een klassieke cinema, maar dan misschien wel de meest levendige, gevarieerde vorm die wij kennen. (344/345)

Donald Richie ziet wel degelijk een nabootsing van een traditie plaatsvinden, maar dan één van het perspectief en niet zozeer van voorgaande picturale tradities. Het low level-camerawerk van regisseur Yasujiro Ozu ziet hij als iets dat in een bredere culturele tendens is terug te vinden. De kadrering representeert een traditionele manier van kijken die gelijkenis vertoont met de zogenaamde tatamie (gezien vanuit de positie zittend op de grond). Het is de houding die men aanneemt als men aandachtig kijkt of luistert zoals bij een theeceremonie. De traditionele blik is er volgens hem een van rust en kalmte die de beperkte statische blik volledig controleert. Ozu brengt scènes die emotioneel geladen zijn op een zeer gededramatiseerde wijze in beeld door veelvuldig gebruik van long-shots. Doordat het drama zich zo ver van de kijker afspeelt, reageert de kijker minder emotioneel sterk op de beelden en wordt hij eerder gedwongen om te reflecteren op de beelden, in tegenstelling tot zich ermee te identificeren. (64)

Mono no aware

Een belangrijk aspect van de Japanse esthetica komt tot uitdrukking in een bepaalde houding van de mens ten opzichte van zijn existentie en de wereld. Deze houding genaamd mono no aware beschrijft Richie als één die doordrongen is van het bewustzijn ten aanzien van de vergankelijkheid der dingen. Het behelst een soort ingehouden treurnis, een kalmte en sereniteit dat bestaat ondanks de onzekerheid die het leven en de dingen in de wereld met zich meebrengen. Het impliceert dat de wereld zal blijven bestaan en dat de vergankelijkheid en veranderingen ook haar elegische bewondering en schoonheid voortbrengt. (69)

De tragedies uit het Kabuki-theater zijn meestal gebaseerd op de aanname dat plicht, en de menselijke emoties ten aanzien van deze plicht of eigenbelang, onverenigbaar zijn. Er bestaat een fundamentele discrepantie tussen wat iemand hoopt te doen, en datgene wat uit plicht van hem verwacht wordt. Toch komt er volgens Richie een geruststelling voort uit dit conflict, omdat het de keuzes die iemand maakt duidelijk definieert. Dit kan gezien worden als de motor van de tragedie. De Japanse film is in dit opzicht het meest authentiek wanneer het een reflectie biedt op de toevalligheid en de ongeplande voorvallen in het verhaal. Het einde loopt bijvoorbeeld noch goed noch slecht af, het is eerder open, wat gezien wordt als een eerlijkere en natuurgetrouwere benadering van het verhaal. Hierin zien wij dan ook dat deze termen de notie van realisme een belangrijke positie inneemt in de opvattingen over de esthetica in de Japanse film. Dit staat in schril contrast met de Klassieke Hollywoodfilm, die veel meer geneigd is vermaak en ontspanning te bieden en daarmee eerder kiest voor een happy end in de narratie (hier zijn natuurlijk altijd uitzonderingen op te vinden maar in de Japanse cinema is dit veel gebruikelijker). Deze meer relativistische blik van de Japanse filmmakers komt ook tot uiting in de manier waarop karakters worden neergezet. Volgens Richie is er net als in de Amerikaanse of Europese cinema zeer duidelijk een scheiding waar te nemen tussen protagonist en antagonist, maar deze karakters zijn in de Japanse film psychologisch complexer en genuanceerder; de minder goede eigenschappen moeten geaccepteerd worden naast de goede. Ook is er met dit laatste een duidelijke invulling gegeven aan de Japanse notie van realisme. (77)

Japan is volgens Richie bij uitstek een land waar er fundamentele tegenstellingen bestaan, wat wellicht de reden kan zijn waarom in de cinema de zoektocht naar een compromis tussen traditie en vernieuwing, tussen zekerheid en onzekerheid die vrijheid met zich meebrengt, zo sterk wordt gedramatiseerd. Hij typeert het leven in Japan als een dubbele standaard waarin de zoektocht naar een compromis steeds is terug te zien in de film. (100)

Wanneer wij kijken naar de wijze waarop genres getypeerd worden en categorisatie plaatsvindt, dan zit het grootste verschil volgens Anderson en Richie (A&R) in de manier waarop genres zijn ingedeeld en de mate waarin er (sub)categorieën bestaan. De Japanse filmmaker is zich zeer bewust van het genre waarbinnen hij werkt, maar ook van het feit dat hij zich daarbinnen gespecialiseerd heeft in een nog rigider gedefinieerd type (mono), dat zich op haar beurt weer laat onderverdelen tot in het extreme (315). De grootste verdeling bestaat in de jidai-geki  en de gendai-geki. Deze laatste categorie films is altijd gebaseerd op gereciteerde verhalen die het publiek al vanaf zijn vroege jeugd min of meer kent. De meest favoriete verhalen worden ook het meest verfilmd. Wat opvallend is, is dat het oorspronkelijke verhaal vrijwel geheel onveranderd gelaten wordt omdat, zo stellen de auteurs, het publiek het niet anders zou willen zien (316). Het publiek toetst op deze manier de kwaliteit van de filmmaker aan het beeld dat zij heeft van de manier waarop het verhaal het beste tot zijn recht komt, of het origineel vertolkt wordt. Deze neiging is het sterkst bij films die direct aansluiting zoeken op een kabukistuk. De categorisatie vind plaats aan de hand van de motivatie van de handeling, die altijd te maken heeft met de al eerder genoemde fundamentele dichotomie tussen traditionele plicht en persoonlijk belang. Wat naar mijn idee het meest afsteekt met de westerse cinema heeft te maken met het verschil in culturele moraal. De Westerse joods-christelijke moraal richt zich meer op de uitgangspunten vanuit het individu ten opzicht van de gemeenschap dan de meer (in mijn ogen) abstractere historische traditionele moraal van de Japanse cultuur, die meer neigt naar familiair bloedverwantschap. In Japan is het algemene belang dat van de familie. In het Westen dienen rechtvaardigheid en geluk het uiteindelijk te winnen, in Japan ziet men rechtvaardigheid en het welzijn van de maatschappij als iets dat compleet afhangt van de mate waarin gebruiken en tradities in ere worden gehouden. In Amerika zien A&R hier een omkering van. Wanneer daar het kwaad zou overwinnen in een verhaal, dan zou dit de fundamenten van de gemeenschap schade berokkenen. (321)

Conclusie

De ontwikkeling van de Japanse cinema is in mijn ogen een die zeer conflictueus is. Het lijkt alsof de Japanse volksgeest in haar toenadering naar het Westen en in haar wil tot modernisatie in haar kern intern verdeeld is geraakt. Aan de ene kant is er de zeer bewuste kant die zich probeert te laten leiden door de culturele tradities, maar aan de andere kant is er een sterke drang naar vernieuwing en experiment. Frappant is hierbij dat de zelfbewustheid van deze bijna schizofrene toestand tegelijkertijd opgenomen wordt als inhoud van zowel theaterstukken als films. In films werden de technische en stilistische  vernieuwingen geprezen als vakmanschap, maar aan de andere kant werden de rigide genre-indelingen trouw gevolgd. Deze toestand hangt sterk samen met de houding van het mono no aware dat een unieke filosofische religieuze achtergrond heeft.

Wat ook zeer uniek is aan de Japanse cinema in vergelijking met die in het Westen is de manier waarop het publiek zich verhoudt tot het cinematografische apparaat. Dit geld met name voor de periode van de stille film die werden begeleid door de benshi’s en die zeer nauw verbonden waren met de tradities uit het theater. De illusionistische ‘zelfvoorzienende’ cinema van Hollywood lijkt mijlenver af te staan van die van Japan (die de kunstmatigheid steker benadrukte).

Het is interessant om te zien dat Westerse (joods-christelijke) cultuur ons niet goed in staat stelt om de complexiteit van de typisch Japanse cultuur te doorgronden; wij blijven zitten met een vaag gevoel dat het simpelweg anders is dan de Westerse. Dit geldt in ieder geval sterk voor de filmperiode die ik hier behandeld heb. Ongetwijfeld zullen de verschillen in de cinema van na WO II minder groot zijn dan die van daarvoor. Wat wij nu weten is wel dat er verschillen zijn in de verschillende houdingen en omgangsvormen met de vroege cinema, maar wij weten nog niet goed uit welke eerdere culturele praktijken of tendensen dit eigenlijk is voortgekomen, of tot stand is gebracht. Dit is naar mijn mening zeer interessant voor een nieuw onderzoek.

Gebruikte literatuur

Anderson, J.L. “Spoken Silents in the Japanese Cinema; or, Talking to Pictures: Essaying the katsuben, Contextualizing the Texts.” In Reframing Japanese Cinema.  Authorship, Genre, History. Geredigeerd door Arthur Noletti, Jr en David Desser, 259-311. Bloomington; Indiana University Press, 1992.

Anderson, Joseph L. en Donald Richie. The Japanese Film: art and industry. New Jersey: Princeton University Press, 1982.

Bordwell, David. “A Cinema of Flourishes: Japanese Decorative Classicism of the Prewar Era.” In Reframing Japanese Cinema.  Authorship, Genre, History. Geredigeerd door Arthur Noletti, Jr en David Desser, 327-346. Bloomington; Indiana University Press, 1992.

Hiroshi, Komatsu. “Some Characteristics of Japanese Cinema before World War I.” In Reframing Japanese Cinema.  Authorship, Genre, History. Geredigeerd door Arthur Noletti, Jr en David Desser, 229-258. Bloomington; Indiana University Press, 1992.

Richie, Donald. Japanse Cinema, Film Style and National Character. Londen: Seckler & Warburg, 1971.

Thompson, Kirstin en David Bordwell . Film History an introduction. 2nd ed.  Boston: Mc Graw Hill, 2003.

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Papers en scripties en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s