Hoe Amerika de wereld veranderde

It Felt Like a Kiss

(Adam Curtis, 2009)

“A film about the unforeseen consequences of ideas throughout history and their impact on a deeply personal level.” – Adam Curtis

Na het succes van documentaireseries als THE CENTURY OF THE SELF, THE POWER OF NIGHTMARES en THE TRAP kwam BBC-filmmaker Adam Curtis vorig jaar met IT FELT LIKE A KISS. Het voornaamste verschil met zijn vorige films/series is dat zijn laatste film onderdeel uitmaakte van een interactief theaterstuk. De film ging in première tijdens het Manchester International Film Festival (2009) in een oud vervallen kantoorpand van vijf verdiepingen, waar bezoekers in kleine groepjes het werk konden bezichtigen.

Curtis staat inmiddels bekend om zijn compilatiestijl van documentairemaken. De films zijn voor het grootste gedeelte collages van archiefmateriaal die soms worden afgewisseld met interviews en waarbij hijzelf in voice-over het verhaal vertelt. Door deze combinatie van oude en nieuwe technieken heeft Curtis op succesvolle en onderscheidende wijze het documentairegenre verrijkt. Hij tracht in iedere film een coherente visie op de loop van de geschiedenis te bieden waarbij de visuele laag, mede door zijn gebruik van muziek, veelal videoclipachtig aandoet.

Hoewel Curtis zelf een coherent verhaal probeert te scheppen, gaan zijn verhalen ironisch genoeg vaak over de onvoorziene consequenties die verhalen (ideologieën) kunnen hebben en de wereld vormgeven. De personen die de wereld proberen te veranderen kunnen nooit de totale gevolgen overzien, laat staan controleren. Toch proberen wij door verhalen  een wereldbeeld te creëren die de wereld begrijpelijk en zinvol maakt. Wanneer wij deze verhalen niet zouden hebben zou de wereld dan ook onbegrijpelijk en verwarrend maken. IT FELT LIKE A KISS gaat over de oorsprong van de angst en onzekerheden die wij vandaag de dag ervaren die ontspoten uit de Amerikaanse politiek in de jaren vijftig. Curtis: “The things they did out on the dark fringes of the World that they didn’t really notice at the time, which would then come back and haunt us.”

Het verlies van controle komt op geheel eigenzinnige wijze ook tot uiting in de vorm van IT FELT LIKE A KISS. In de film heeft Curtis’ videoclipstijl tot nieuwe hoogtes verheven. De film voelt associatiever en intuïtiever aan dan zijn vorige werk. Dit keer brengt Curtis geen overzicht en coherentie door middel van zijn commentaar, maar geeft hij slechts een paar titels die de beelden aan elkaar koppelen. De openingstitels geven wat meer duidelijkheid over de context van de film:

“When a nation is powerful it tells the world confident stories about the future. The stories can be enchanting or frightening, but they make sense of the world. But when that power begins to ebb, the stories fall apart. And all that is left are fragments, which haunt you like half forgotten dreams.”

Daarnaast kent de documentaire een aantal ‘acteurs’ die een aantal thema’s vormen en die op veelal eigenaardige wijze aan elkaar worden gelinkt. Te noemen zijn: Rock Hudson, Saddam Hussein, Lee Harvey Oswald, Doris Day, Enos de chimpansee en ‘iedereen boven de zevende verdieping bij de C.I.A’. Ook fungeren een aantal plaatsen en tijden een rol in de wijze waarop de film zijn ‘verhaal’ vertelt: Moscow 1959, ‘de amygdala’ 1959-1969 (het gebied in de hersenen dat zintuiglijke informatie koppelt aan emoties), Kinsjasa 1960, Bagdad 1963, 10048 NY NY 1964 (de plek van het WTC) en Credit Card 1966. Deze plaatsen, tijden en personen zijn in de film door elkaar verweven, begeleidt door een aantal popsongs uit de jaren vijftig en zestig. Het contrast tussen de veelal honingzoete muziek en de beelden is vaak groot, waardoor de grens tussen droom en nachtmerrie vervaagd. Aan de andere kant zorgt dit ervoor dat de film bij vlagen poëtisch of zelfs ontroerend is.

Een goed voorbeeld van deze associatieve stijl en het verhaal dat hiermee op een bijna absurde wijze wordt verteld, is de link tussen Enos de chimpansee en de activiteiten van de C.I.A. in Afrika. Enos was in 1961 de eerste aap in de ruimte. → Hij vloog over de jungle waar hij opgroeide in Afrika. → In Congo had de C.I.A. een coup georganiseerd waardoor de macht zou gaan naar Mobutu: de meest corrupte en gewelddadige dictator van Afrika. → Het Hiv-virus bleef zich verspreidden van mens op mens. → Acteur Rock Hudson overleed aan een aan Aids gerelateerde ziekte. Dit voorbeeld is onder te verdelen in een aantal categorieën en lijkt daarmee wellicht willekeurig. Deze willekeur is precies de manier waarop wij verhalen smeden van de dingen die er in de wereld gebeuren. Curtis doet daarmee afstand van een voor de hand liggende causaliteit van gebeurtenissen en reflecteert hier op filmische wijze op.

De bundeling van fragmenten dient zodoende geen enkel bewijs voor een argument zoals wij dat van traditionele documentaires gewend zijn. Het kan eerder beschouwd worden als een metaperspectief op de wijze waarop wij allemaal verhalen construeren. Een explicieter voorbeeld hiervan is de sequentie over de moord op Robert Kennedy. Volgens Curtis is het gangbare verhaal dat de Palestijn Sirhan Sirhan de moord pleegde, maar dat het ongeloof van het volk leidde tot een hoop alternatieve scenario’s. Zo zou bijvoorbeeld de KGB, Richard Nixon, Fidel Castro of de Ku-Klux-Klan achter de aanslag zitten. Het zijn onder andere deze spookbeelden die volgens de maker later in de geschiedenis zouden opduiken en ons zouden achtervolgen.

IT FELT LIKE A KISS kan in dit licht beschouwd worden als een verbeelding van onze  collectieve psyche die in die periode aan Amerikaanse invloed werd blootgesteld. Momenteel werkt Adam Curtis aan een soortgelijk project op internet waarvan deze film een voorafschaduwing is. Curtis:

“I have always wanted to make a series of films which would be like an “emotional history” that conveys what it feels like to live through history as an experience rather than a grand story. It would be about the relationship between the tiny fragments and moments of personal experience, and the continual backdrop of big events.”

Bron: “The Strange Death of Political England

Door de warrige opbouw van de film is IT FELT LIKE A KISS minder toegankelijk dan Curtis’ vorige werk. De experimentele vorm zal dan ook menig liefhebber van gangbare politieke documentaires tegen zich in het harnas jagen. Door zijn uitbundige en onconventionele materiaal gebruik brengt hij echter op originele wijze de ervaringsgeschiedenis van een periode tot leven. Binnen de geschiedfilosofie en theorievorming neemt de menselijk ervaring de laatste jaren een steeds prominentere rol in. Het genre van de documentairefilm lijkt in Curtis hiervoor een goede afgevaardigde te hebben gevonden. De documentairefilm kan zo bezien een unieke plek innemen tussen het wetenschappelijke (informatieve) en het kunstzinnige (emotionele) discours. Dit kan mijns inziens een veelbelovend uitgangspunt zijn voor documentairemakers. Nu maar hopen dat dit idee niet mislukt en ons in de toekomst zal achtervolgen.

Over yourisepp

Filmrecensies, filmtheorie en meer...
Dit bericht werd geplaatst in Filmrecensies en getagged met , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s